'दंडकारुण्य'चे चित्कार

- नारायण लाळे, मुंबई 

मो. 9987924199

ज्या कविता संग्रहाचे शीर्षक उल्लेख करण्या इतके समर्पक आहे, मुखपृष्ठही संग्रहातील कवितांशी समरस झालेले आहे, संग्रहही जिवंत कवितांनी भरलेला आहे आणि ज्या संग्रहाला सशक्त विचारांची पाठराखण लाभलेली आहे, असा एक कवितासंग्रह माझ्या हाती आला आहे. त्या कवितासंग्रहाचे नाव आहे 'दंडकारुण्य'. या संग्रहाचे कवी आहेत अविनाश पोईनकर. संग्रहाचे मुखपृष्ठ केले आहे चित्रकार सरदार जाधव यांनी आणि संग्रहाची पाठराखण केली आहे, सुप्रसिद्ध कवी, सामाजिक कार्यकर्ते वाहरू सोनवणे यांनी. चांगले संग्रह निघत नाहीत किंवा चांगली कविता वाचायला मिळत नाही, अशा तक्रारींना 'दंडकारुण्य' हे बिनतोड उत्तर आहे! 

या कवितासंग्रहाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे, 'दंडकारुण्य'चा कवी अविनाश पोईनकर हा केवळ कवी नाही, तर तो एक धडाडीचा कार्यकर्ताही आहे. कवी आणि कार्यकर्ता असे एक अद्वैत संग्रहातील कविता वाचताना लक्षात येते. मराठी काव्य क्षेत्रात असे उदाहरण क्वचितच दृष्टीस पडते. दंडकारण्यातील आदिवासी भागातून हा कवी गेले कित्येक वर्ष मुक्त भटकंती करतो आहे. आदिवासींच्या सुखदुःखात समरस होतो आहे. त्यांचे रीतीरिवाज, कायदेकानून, अनुभवलेले जंगलविश्व, आदिवासींवर होणारे अत्याचार, त्यांच्यावर होणारे शहरी आक्रमण याचा समक्ष शोध घेतो आहे. अविनाश पोईनकर स्वतः एक चांगला कवी असल्यामुळे आदिवासींचे कारुण्य तो कवितेमधून मांडतो आहे. त्याचा हा कवितानुभव ऐकीव गोष्टींवर किंवा वर्तमानपत्रातील बातम्यांवर किंवा सरकारी फतव्यांवर बेतलेला नाही. आदिवासींचे जगणे अनुभवणारा हा कवी आहे. इतकेच नव्हे, तर कविता लिहून अरण्यरुदन करीत न बसता, तो 'कुठल्याशा शहरी फ्लॅटच्या कोपऱ्यात चिडीचुप बसलेल्या, शिकून सवरलेल्या' शहरी उदासीनतेला चेतावणी देतो आहे. शहरी जगण्याला आवाहन करतो आहे.

खरा कवी बैठक मारून कविता लिहीत नसतो किंवा चोवीसतास कविताच लिहीत नसतो. इतर वेळेस खरा कवी काय करतो किंवा त्याने काय करायला पाहिजे, याचा उद्गार या संग्रहातून ध्वनीत झालेला दिसतो. कवीने आपल्या उर्वरित वेळात कार्यकर्ता म्हणून जगणे गरजेचे आहे. संग्रहातील मनोगतात हा विचार अविनाश पोईनकर यांनी व्यक्त केला आहे आणि स्वकृतीने सिद्धही केला आहे. संग्रहातील, आदिवासींच्या सुखदुःखाला अधोरेखित करणाऱ्या कविता विध्वंसक मार्गाने न जाता तथाकथित शहरी डोळ्यांमध्ये अंजन घालणाऱ्या आहेत. मानवी चेतना जागवणाऱ्या आहेत. 

संग्रहातील कुठल्याही कवितेला शीर्षक नाही. शीर्षकाच्या चौकटीत या संग्रहातील कविता बसत नाहीत. कारुण्याला आणखी कुठले शीर्षक देणार? बहुधा या उद्देशानेच संग्रहाचे 'दंडकारुण्य' हे शीर्षक प्रत्येक कवितेला समर्पक ठरते.

निसर्गाने ज्यांना जगणे शिकवले त्या आदिवासींचे सुखदुःख सांगणाऱ्या या कवीता आहेत. या कविता आभासी नाहीत किंवा कुठली पोझ घेऊन लिहिलेला नाहीत. या कवितांमध्ये आदिवासींच्या दुःखाचे चित्कार आहेत. त्याच वेळी आदिवासींच्या श्रीमंतीची गोष्टही ही कविता स्वाभिमानाने सांगते. आणि 'एफ फॉर फाईट आणि आर फॉर राईट' या अभ्यासक्रमाची प्रतीक्षा करते. वेदनांचे भांडवल करणाऱ्या या कविता नाहीत, तर ज्यांच्या दारात कधी सावली पडली नाही त्या दारातले कारुण्य टिपणाऱ्या या कविता आहेत. 'दंडकारुण्य'मधील कविता अल्पाक्षरी असली, तरी 'कारुण्याची तुम्ही कशी ठरवू शकता किंमत?' किंवा 'धाक बंदुकीचा / दंडकारण्यात / कोणत्या युद्धात / कोण आहे?' व्यवस्थेतच्या अंगावर चालून जाणारे काही प्रश्न या कवितेने उभारले आहेत. दुर्गी, बिजुला, गुत्तो, जन्नी, गोई या आदिवासी स्त्रीशक्तीचे कर्तुत्व सांगतानाच कवी त्यांना सावध करतो आहे आणि 'मातृसत्तेच्या हातात / हवीय गोफन, तिरकामटा' अशा तयारीचा इशाराही देतो आहे. 'दंडकारुण्य' मधील बऱ्याच कविता आदिवासींचे व्यक्तीचित्रण करणाऱ्या आहेत. त्यानिमित्ताने आदिवासींवर येणारी संकटं, त्यांची होणारी फसवणूक, त्यांनी केलेला विरोध, त्यांचे बलिदान, अनेक जखमा घेऊन त्यांचे जगणे, अशा आदिम होऊ लागलेल्या प्रश्नांना अविनाश पोईनकरच्या कवितेने बाणाच्या टोकावर आणून ठेवले आहे. हा बाण 'दंडकारुण्य' वस्तीतील आदिवासींचा आहे.

कवी, कार्यकर्ता अविनाश पोईनकर आणि त्याच्या कुटुंबीयांनी आदिवासींच्या कारुण्यावर फुंकर घालण्याचे निरपेक्ष, अथक प्रयत्न चालवले आहेत, त्याला यश प्राप्त व्हावे, ही सदिच्छा. अविनाशच्या हातांना आणखी काही कवीकार्यकर्त्यांचे हात लाभोत, ही आशा.

••••

दंडकारूण्य । अविनाश पोईनकर

 लोकवाङ्मय गृह प्रकाशन, मुंबई 

▪ पाने : ९२ । किंमत : २००/- 

▪अमेझॉन लिंक : https://www.amazon.in/dp/9393134618

▪ ऑनलाईन खरेदीसाठी वेबसाईट लिंक : https://lokvangmaybooks.in/product/%e0%a4%a6%e0%a4%82%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%82%e0%a4%a3%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a5%a4-%e0%a4%85%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b6-%e0%a4%aa%e0%a5%8b%e0%a4%88%e0%a4%a8/

▪ संपर्क : ८४५४०४९०३६ । ०२२-२४३७६०४२

••••