सध्याचा काळ तरुणाईची प्रचंड परीक्षा घेतोय. केवळ अस्वस्थता नांदतेय उरात. बेरोजगारीच्या खाईत लोटलेल्या तरुणांवर आशेची पांघरून टाकणारे हात किती शिल्लक आहेत समाजात ? संवेदनशील मनाची होळी करुन आपण मोकळे झालोत. आजची तरुण पार हातातून गेलीय, त्यांना कुठलेच भान नाही, सुसाट बोलू लागतो काहीच्या बाही. तसंही बोलायला काय लागतं ? मात्र यांच्या मनगटाची ताकद ओळखता आली तर तेच मागे बोलणाऱ्या हजारो लोकांच्या मनात परिवर्तनाची धग पेटवून निरंतर समाजाला संजिवनी देवू शकतात. स्वत:च्या कष्टावर विश्र्वास संपादन केला कि एकलव्यच सर्वोत्तम नेम साधतो. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा, स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांचा जागर करत विंदाची 'देणा-यांनी देत जावे, घेणा-याने घेत जावे, घेता घेता देणाऱ्याचे एक दिवस हात घ्यावे' ही कविता प्रेरणा वाटेतील मित्रांच्या कार्यकर्तृत्वांना चपखल लागू होते.
जागतिक स्तरावर ओळख असलेल्या 'फोर्ब्स' या मासिकाने देशभरात वयाच्या तिशीतील तीस प्रभावशाली तरुणांची यादी जाहीर केली. या यादित स्थान मिळालेल्या चंद्रपूरातील २६ वर्षीय सारंग कालिदास बोबडे या तरुणांचं सामाजिक काम बघितलं तर थक्क होतो. अनिल रेड्डी, संदीप शर्मा या तरुणांना सोबत घेऊन २०१७ साली देशभरातील सामाजिक संस्थांचा त्यांनी अभ्यास सुरू केला. सामाजिक संस्था म्हणजे एनजीओ यांना सहाय्य करणाऱ्या डोनरला खरोखरच संस्था पारदर्शक काम करतात का ? याची खात्री नसते. यावर अभ्यास करून वस्तू स्वरूपात गरज ओळखून सामाजिक संस्थांना पारदर्शक मदत करायची, हा संकल्प त्यांनी केला.
सारंगला आयआयटीला प्रवेश मिळाला नाही, ही हुरहूर बाजूला सारून त्याने माटुंगातील इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिकल टेक्नॉलॉजी येथे प्रवेश घेतला. कॉलेजमधील 'मंजर फेस्टिवल'चा तो प्रमुख. यासाठी त्याने ५० ते ६० लाख रुपयांचा ऑनलाइन फंड रेस केला. २०१४ साली विविध स्टार्टअप संस्थापकांच्या स्टोरी वाचून तो झपाटला. आपण तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून स्वतंत्र समाजाभिमुख कंपनी सुरू करून उद्योग करावा, हे ध्येय ठरले. फ्लिपकार्टच्या अभ्यासानंतर 'डोनेटकार्ड' ही संकल्पना त्यांना सुचली. एनजीओ साठीचं फ्लिपकार्ट म्हणजे 'डोनेटकार्ट' अशी सरळ सरळ या कंपनीची व्याख्या. याच नावाने या कंपनीची वेबसाइट आहे.
सारंगच्या डोनेटकार्डला देशभरातील १००० सामाजिक संस्था जुळलेल्या आहेत. मागील पाच वर्षात १५० कोटी रुपयांचा फंड देश-विदेशातून रेस करून त्यांनी समाजातील गरजा ओळखून आवश्यक संस्थांना वस्तू स्वरुपात मदत केली. देश-विदेशातील १० लाख कंपनी व नागरिकांनी डोनेटकार्टला समाजोन्नतीसाठी आर्थिक सहकार्य केले. त्या आर्थिक मदतीतून देशभरात त्यांनी गरजा ओळखून संस्थांना कामासाठी मायेची फुंकर दिली. टेक्नॉलॉजीचा वापर करून सामाजिकता जिवंत ठेवायची, याचा परिचय सारंग देतो आहे. या तरुणांची ही सोशल चळवळ खुद्द बिल गेट्स यांना आवडली.
बरेच एनजीओ चांगले काम करतात, पण काही एनजीओच्या व्यवहाराने त्यातील विश्वासार्हता गमावली आहे. डोनेटकार्ट हे सामाजिक संस्थांना 'नीड बेस डोनेशन' या तत्त्वाने सहकार्य करते. या २६ वर्षीय तरुणांची ७० लोकांची टीम यात कार्यरत आहेत.
हल्ली लोक काम कमी आणि गाजावाजा जास्त करतात. पुन्हा बरंच काम करायचंय, समस्यांची रांग उभी आहे, ही भावना सारंग व्यक्त करतो. भविष्यात संस्थांना सामाजिक प्रकल्प करण्यासाठी अर्थसहाय्य करण्याचा विचार तो करतोय. तरुणाईमध्ये कामाबाबत स्पष्टता नाही. त्यांना सगळंच करायचंय, पण नेमकं काय करायचंय ? यातील 'का?' चा शोध घेणे महत्वाचे आहे. मोहम्मद यूनिस आणि वर्गीस क्यूरिन या लेखकांच्या पुस्तकांनी सामाजिक उद्योग उभारण्याची प्रेरणा दिली, असे तो सांगतो.
सारंगसोबतच 'फोर्ब्स' या मासिकाने बुलढाण्यातील पिपरी खंदारे या छोट्याशा गावातील राजू केंद्रे या एकलव्याची देखील दखल घेतली. सर्वसामान्य कुटुंबातील तरुणांना उच्च शिक्षण घेण्यासाठी तो मार्गदर्शन करतोय. टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल वर्क, अजीम प्रेमजी, आयआयटी, आयआयएम, जेएनयू या मोठ्या विद्यापीठात राजूच्या एकलव्य फाउंडेशनमुळे शेकडो सर्वसामान्य कुटुंबातील मुले शिक्षण घेत आहेत. चंद्रपूरातील नांदेड या छोट्याशा गावातील दादाजी खोब्रागडे या तिसरा वर्ग शिकलेल्या कोरडवाहू संशोधक शेतकऱ्यांची देखील फोर्ब्सने २०१० साली दखल घेतली. त्यांनी एचएमटीसह ९ धानाच्या प्रजाती शोधून काढल्या. या तरुणांच्या समाज बदलांच्या कामाकडे बघितलं की तरुणांत असणाऱ्या जगाला जिंकणाऱ्या ताकदीचा अंदाज येतो.
सारंगची सामाजिक झेप बघितली तर तरुणाईला प्रेरणा देणारे, तंत्रज्ञान युगात समाजाला दिशा देणारे अनेक युवक-युवती अवती-भवती दिसतात. तरुणांच्या सकारात्मकतेला बळ देणे गरजेचे आहे. कमालीचे सामाजिक रसायन असणाऱ्या या तरुण व्यक्तिमत्त्वांना सलाम !
- अविनाश पोईनकर
