मेळघाटाचा अभ्यास दौरा म्हणून या परिसरात फेरफटका करतांना सोसोखेडा या गावाला भेट दिली. याआधी मुख्यमंत्री ग्रामविकास फेलो म्हणून गडचिरोलीत प्रयोगशील कामाची चमक दाखवणारा स्वामी डुरके हा तरुण समाज प्रगती सहयोग संस्थेअंतर्गत वनहक्क व्यवस्थापनावर काम करतोय. स्वामी हा मुळचा गडचिरोलीतील सिरोंचा तालुक्यातल्या. त्यामुळे आदिवासी आणि जंगल हे विषय त्याला नवे नाहीत. अतिशय विनम्र, शांत आणि अभ्यासू स्वभावाने तो या गावात रुळला. येथील लोकात विश्वासाची ज्योत पेटवली आणि वनहक्क व्यवस्थापनाचा 'सोसोखेडा पॅटर्न' यशस्वी केला.
मेळघाटातील परिसरात शिक्षणाचे वातावरण अजूनही फारसे नाही. ग्रामीण भागात तर उच्चशिक्षित फार मोजक्या प्रमाणात दिसतात. वर्षभरापासून या गावात वनहक्क काय ? त्यापासून आपल्याला काय मिळेल ? याबाबत अभ्यासगटासारखी विधायक चर्चा गावक-यात झाली. या अगोदरच्या यशस्वी गावांच्या कहाण्या व चित्रफिती गावातील ग्रामभेने बघितल्या. यातून लोकांत जनजागृतीचा आशावाद तयार झाला. सामुहिक वनहक्क व्यवस्थापन आराखडा तयार करण्यात आला. वनजमीनीचा संशोधन नकाशा काढण्यात आला. सिमांकन करण्यात आले. आराखड्यात रोजगार हमी योजनेच्या कामाला प्राधान्य देण्यात आले. गावक-यांना रोजगार उपलब्ध होईल, हा यामागचा शुद्ध हेतू. डोंगरभाग असल्याने समतल व विलग चरचे काम ७५ हेक्टरात केले. यातून ४५ दिवस गावक-यांच्या हाताला काम मिळाले. कामांचा पहिल्या दिवशी ११२ लोक मजूर म्हणून होते. बघता बघता चौथ्या दिवशी २२७ लोक कामावर आले. जे लोक कामासाठी बाहेरगावी गेले होते ते परत येवून गावातच रोजगार हमीच्या कामात गुंतले. यातून गावाचे रोजगारासाठीचे स्थलांतरण थांबले. कामांच्या माध्यमातून लोक जुडत गेले. जे काम आधी झाले नाही, असे काम होऊ लागल्याने गावक-यांचा वनहक्काबाबत विश्वास वाढू लागला.
वनहक्काच्या जंगल क्षेत्रात गौणवनोपज नसले तरी वृक्षारोपन करुन वनौपज मिळवू शकतो, हे अभ्यासातून ग्रामसभा व वनहक्क व्यवस्थापन समीतीच्या लक्षात आले. श्रमदानातून ५००० वृक्षारोपण करुन संवर्धन करण्याचे गावाने ठरवले. कुटुंब संख्येनूसार प्रत्येक कुटुंबाने ५० खड्डे खोदायचे व रोपांची लागवड करायची, असे नियोजन केले. विविध मिश्र प्रजातींची रोपटे वनविभागाने उपलब्ध करुन दिली. १६ जुलै हा महाश्रमदानाचा दिवस ठरवला. पहिल्याच दिवशी १७० लोक जमले. तीन दिवसात ५००० खड्डे प्रमाणानूसार खोदून पूर्ण केले. या गावाला तत्कालीन सहायक जिल्हाधिकारी व उपविभागीय अधिकारी मिताली सेठी (भा.प्र.से) व वैभव वाघमारे (भा.प्र.से) यांनी भेटी देवून वृक्षारोपण केले. छोट्याशा गावात मोठे अधिकारी आल्याने गावक-यांना उर्जा मिळाली. पावसाच्या वातावरणातच २०० पेक्षा जास्त गावक-यांनी वृक्षलागवड व सिड्स बाॅल टाकण्याचा कार्यक्रम हाती घेतला. गावातील महिलांनी घर बसल्या साधारणता २००० सीड्स बॉल बनवून वनजमीनीत टाकले. सामुहिक वनहक्क मिळालेल्या क्षेत्रात कु-हाडबंदी व चराईबंदीचा निर्णय ग्रामसभा व वनहक्क व्यवस्थापन समीतीने घेवून त्यांची अंमलबजावणी केली. ग्रामसभा व वनहक्क वनहक्क व्यवस्थापन समीतीचे नारायन मावस्कर, राधा बेटेकर, कृष्णा कळके, कुंजीलाल सावरकर, सोनाली सावरकर, मनाजी सावरकर, संतुलाल बेटेकर, बिसराम सावरकर, साबूलाल मवस्कर व ग्रामस्थांनी परिश्रमातून मेळघाटात सोसोखेड्याचा व्यवस्थापनाचा पॅटर्न हिरवा केला.
- अविनाश पोईनकर
संपर्क - ७३८५८६६०५९
avinash.poinkar@gmail.com
••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
तुमचा अभ्यासपूर्ण लेख आवडला
जवाब देंहटाएं